Met iets ervan

Een fraaie herfstdag!
Die glans op verkleurend blad:
volle tinten bruin,
overgaand in roestig rood —
o tijden van verrukking.

Uren motregen —
najaarblad, zwaar van het vocht,
de kleuren doven:
of de gloed van mijn dagen
— eerder dan gedacht — wegsterft.

Na een lange nacht
gloort boven de horizon
een veeg vaag geel licht;
nog even wachten — met iets
van ingehouden adem.

Onder de eiken,
op het donkergroene mos,
afgevallen blad;
nu, hier — de takken kalen
en bladeren dwarrelen.

De tankasuite ‘Met iets ervan’ gaat over de verschillende gelaagdheden van het najaar, het seizoen maar ook de levensfase en zelfs breder. De tankasuite refereert aan de tijd dat ik in Nederland woonde; inmiddels is dit Spanje, Costa de la Luz, waar de herfst een andere, bijna heimelijke signatuur heeft, andere beelden aanreikt, andere zegging vraagt. Daarover zal ik zeker nog tankasuites schrijven.SB

 

Impressies

Elle Werners: De herfsttijd: in mijn ogen het meest dramatische jaargetijde. De vier coupletten van het gedicht gaan trapsgewijs naar een climax; wellicht: een anticlimax. Van fraai gekleurd naar somber en kleurloos, via zwart en hoopvol naar diepgeworteld en tenslotte transparant — een afspiegeling van een zich ‘vol-eindigend en een zich vol-tooiend’ mensenleven.

Lieve Van Kerkhove: Doorheen het ritme van deze herfstmijmering filtert schoonheid, treurnis, hoop, verwachting, berusting … Het is alsof deze na-jaarsuite in onze dreef, in onze tuin tot stand is gekomen. Woordkeuze natuurgetrouw en visueel. Ik woon tussen de bomen en elk jaar maak ik deze gedaanteverwisseling mee. Ik kan het dus weten! Subliem.

Nicole Van Overstraeten: De auteur heeft oog voor tintelende herfstkleuren; toch gaat het in deze fraaie tankasuite over het wegfaden van ‘de gloed van zijn dagen’. Deze suite is geschreven met verve, helderheid en fijnzinnige melancholie. Er wordt expliciet gebruik gemaakt van leestekens. M.i. doet dat het schoonheidsideaal van eenvoud, terughoudendheid, elegantie (Wabi Sabi) enigszins geweld aan.

Thea Verkerk: De titel van de tankasuite ‘Met iets ervan’ is zo veel- maar vooral mééromvattend. Zelden heb ik in enkele natuurbeelden een stervensproces zo ‘zeggend’ weergegeven, uitgedrukt zien worden. De suite doet me — steeds weer — het sterven van mijn moeder herbeleven. Mijn moeder stierf dit najaar, na een maandenlang maar ‘zachtmoedig’ * ziekbed. Ik heb de tankasuite ‘Met iets ervan’ (een mooie titel) rondgestuurd. Als een In Memoriam voor haar.
* ‘zachtmoedig’ — dankzij de tankasuite kwam ik op ‘zachtmoedig’; ik hoop ooit zó in zachtmoedigheid te kunnen sterven.

Herman van Brink: De tankasuite bracht me nogal uit evenwicht. Veel herkenning maar ook protest. Mijn broer overleed na een jarenlang gevecht tegen kanker. Ik heb zijn geweldig en manmoedig protest ervaren — maar op de duur ook zijn berusting. Want, is sterven niet altijd een paradox van woede en verzet én je neerleggen bij het onvermijdelijke? Misschien niet.
Deze tankasuite geeft aan dat ieder stervensproces een eigen weg heeft; en gaat. Dat is voor mij de, ook troostende meerwaarde van deze — in verwoording en gebruik van beelden — sobere, zelfs wat ingehouden tankasuite. Tanka is een bijzondere dichtvorm, de tankasuite een opmerkelijke variant; een nieuw geluid.

André Peperkoorn: Kleuren worden geuren en geuren worden herinneringen. Herinneringen aan de tijd dat je zintuigen ontdekten en niet bevestigden. Kleuren en geuren die je nieuwsgierig maakten naar wat er zou komen en niet deden herinneren aan hoe het geweest is. Vooruitzien.

Maria De Bie-Meeus: Deze suite is voor mij als een miniherfstverhaal. Van de eerste tot en met de derde tanka loopt het crescendo: een fraaie herfstdag (1) die, na uren motregen (2), uitloopt in een lange nacht (3) — maar het komt weer goed (4). Fijne woordkeuze en een heel mooie suite. Misschien toch tanka 4 verplaatsen en zo het effect van het herfstverhaal versterken. Het herfstverhaal.

Edo Laseur: Leven ná de zondvloed is een seizoengebonden gebeuren geworden. In het niet — of ook wel minder — seizoengebonden leven zal sterfelijkheid minder zichtbaar zijn geweest (Genesis 8:22). En de Geest, die het gelaat van de aardbodem dagelijks vernieuwt, zal Zijn werk anders hebben gedaan (Psalm 104:30). Een gegist bestek achter dingen, die één groot geheim weerspiegelen.

Bram van der Meulen: Ik lees nog niet zolang tanka’s; voel me er wel eens wat ongemakkelijk bij; ze zijn zo precies allemaal, bijna dwangmatig. Maar ja, dat is de vorm. En bovendien, in de architectuur moeten de verhoudingen inderdaad ook kloppen, op elkaar afgestemd zijn. En dan is je tankasuite erg de moeite waard. Geen verhaal dat nog in de steigers staat maar — jazeker — een geslaagd bouwwerk is geworden: een gebouw (met al veel van een historisch monument) over ons sterven in verschiet.

Miranda van Oudshoorn: Het — stilt de tijd. De tankasuite ‘Met iets ervan’ komt hierin samen. Ik wil er van alles over zeggen maar kan het nu (nog) niet. Later misschien; of misschien nooit. Maar weet dat deze tankasuite voor lang op mijn prikbord hangt; hoog linksboven.

Martha Lammers: Tussen ieders sterven en het daarna dood-zijn van iedereen past deze tankasuite. De verwoording is sober, evenals de natuurbeelden. Alles met ingehouden adem.

Marianne Kieft: Vroeger, als klein meisje in het herfstverkleurende bos op ontdekkingstocht. Jaszakken vullen met dennenappels, kastanjes, esdoornhelikopters en opengesprongen beukennootjes. Nu, gelukkig net zo verwonderd als toen, vult alleen mijn fotocamera zich met deze gevonden bosschatten en meer. En dan, blauw van de kou naar huis, met rode konen aan de warme thee. Sommige dingen blijven.

Peter Zegers: Poëzie is de kracht van (de) verbeelding. De tankasuite is echter in onze dagelijkse werkelijkheid geaard, gaat over jou en mij, over wat ons te wachten staat of over wat ons gebeurt zonder dat we dat beseffen. Dát is wat mij in deze suite zo trof: het sterven kan zich eerder inzetten dan je vermoedt of dan dat je het door hebt.

Herma van Ginkel: In de tankasuite kan het gaan om een herfsttekening of om een levenscyclus die in het najaar als levensseizoen gesitueerd is. Voor mij beide. Maar misschien nog meer. De suite kan ook spreken over een maatschappe-lijk en wereldgebeuren: wij naderen het einde der tijden, zijn er onomkeerbaar naar onderweg. De tijd (en daarmee de ruimte) zal imploderen: de tijd — ook onze tijd en onze tijdsbeleving — en de daaraan impliciete ruimte keren voorgoed (!) terug naar stilte — naar voor altijd stilte mogen zijn. ‘En God zag dat het goed was.’ — en liet het daarbij.

Marianne Verdaasdonk: In een cursus Literatuur aan de HOVO (Hoger Onderwijs voor Ouderen) heb ik deze tankasuite behandeld. Het was opvallend hoeveel verschillende interpretaties en eigen belevingen aan de orde kwamen. Men luisterde met aandacht maar menig keer ook met stijgende verbazing naar elkaar. Dat alles ligt blijkbaar in deze suite besloten. En dat het om ‘levensherfst’ (ook die van mij) gaat, werd wel duidelijk.

 

Beschouwingen

Job Degenaar: De eerste tanka uit deze suite is een beschrijving en lofzang op de herfst: meer kan de lezer er niet van maken. Wie echter doorleest, ziet in de vier tanka’s een compositie. De eerste tanka is een enthousiaste uitroep over de verkleuringen in de herfst. Deze plaveit de weg voor de tweede tanka, waarin het aanvankelijke enthousiasme plaatsgemaakt heeft voor sombere gedachten, veroorzaakt door de aanhoudende regen. Een metafoor wordt ingebracht die direct een verband legt met het eigen verval van de ik-figuur, dat, zoals er staat, wel eens dichterbij kon zijn dan hij denkt. De derde tanka fungeert als een loutering, een bevrijding uit de zwaarmoedigheid van de tweede tanka. Een uitweg die de lezer de ruimte laat om daarin de dood te zien of het berustend wachten daarop. Er staat: ‘met iets van ingehouden adem’, waarmee een lijn wordt getrokken naar de titel ‘Met iets ervan’, waardoor die geïnterpreteerd kan worden als: met iets van doodservaring. Die spannende verwondering, die — voor even — ademloos maakt, is de voorafschaduwing van een naderende dood, waarin de ik-figuur kan berusten, maar waarvan hij nog wel om kort uitstel vraagt (tanka 4).
Je zou in deze tankasuite ook de levensloop kunnen zien. Situatie 1: ode aan het leven, zonder bewust te zijn van de vergankelijkheid van alles. Situatie 2: het vergankelijkheidsbesef domineert. Situatie 3: de aanvaarding van en — Situatie 4: — berusting in de dood.

Anke de Lange: Woorden in een steeds weer terugkerend ritme, verhalen over een ander, steeds weer terugkerend ritme. Als een dans in de natuur waarin kleur en vorm, licht en donker de sterfelijkheid verbeelden en tegelijkertijd de onuitgesproken belofte van nieuw leven vertellen.
Woorden met hun eigen ritme vinden bodem in ieder van de lezers. Ergens, diep van binnen wordt iets aangeraakt; de woorden vinden hun plaats, nestelen zich en raken lagen en gelaagdheden. Als een pianist beroeren ze de innerlijke toetsen van ieder der schrijvers, op zoek naar een nieuwe melodie. Ze brengen herinneringen tot leven, doen herleven en beleven. Ze zijn.

Karel Bosman: Toen ik de voettocht Santiago de Compostella deed, kwam ik door allerlei landschappen; verbleef in de meest verschillende steden, dorpen, gehuchten; ontmoette mensen die in weinig op elkaar leken; voelde me de ene dag anders dan de andere. En toch, het was één grootse, meditatieve voettocht. Zo ook de tankasuite en de teksten erover, eromheen, ervanuit en in de ziel ervan.

Simone Dalmeijer: De afgelopen maanden (herfst 2012) verbleef ik — opnieuw — in psychiatrie. Dit keer: mijn vader bij wie ik inwoonde sinds het overlijden van mijn moeder ging in korte tijd dementeren. Hij ‘resideert’ nu in een gesloten afdeling, herkent niemand meer, ook mij niet. De ontreddering daarover werd mij teveel. En dan stuur je mij (zoals meestal op een cruciaal moment in mijn leven) de tankasuite en de impressies; met de vraag om er iets van een beschouwing over te geven. Ik zeg ja.
De tankasuite en de auteurs van de impressies. Ze horen bij elkaar, maar ze zouden nooit van elkaar geweten hebben als jij ze niet met elkaar in contact had gebracht. En dat is waar het mij om gaat. Hoe zijn we in staat om elkaar met elkaar in contact te brengen? Is het louter een toevalligheidsfactor? Neen. De tankasuite leidt naar mensen die ermee van doen hebben of er gevoelig voor zijn. Er wordt op een onbedoelde wijze — maar intussen — een groepering, zelfs iets van een gemeenschap gevormd die van doen heeft met de tankasuite. En dan is het de vraag wat er gebeuren gaat. Blijft iedereen rondom de tankasuite hangen of wordt er écht gekozen voor een eigen beleving? Het laatste, meestal. Dat doet me goed.

Hanneke Meulink-Korf: Het lezen van de tankasuite, en van de impressies daarbij, past wonderwel aan het einde van het kalenderjaar 2012. Concentratie op ‘tijd’ gaat me gemakkelijker af met een lege agenda — de dagen na Kerstmis. Deze vier tanka’s bepalen mij en, getuige de impressies ook andere lezers, bij de herfst en daarna. Ze roepen op tot een andere beleving van tijd, waarin het leven niet wordt gekwalificeerd door de klok en kalendertijd, die grote gelijkmaker, maar waarin de tijd door leven en sterven betekenis krijgt, en door wat leven en sterven beweegt.
Herfst: een schone oogst en het naderend verval, het bijna-sterven en een weldadige bijna vruchtbare stilte. De metafoor brengt meer dan één betekenis samen. Het lijkt de dreiging van verval in de oogst te zijn, en dan weer de belofte van oogst in het sterven. Eeuwige wederkeer? Die gedachte kan troostend zijn, en in elk geval relativerend. Met een impressie-schrijfster beleef ik deze suite als ‘zachtmoedig’.
Maar er gaat ook iets schrijnen: waar is het verzet, de opstandigheid? Van de bomen, tenminste van de meeste, verwachten we dat de kalende takken eens weer uitbotten. Eens? Al gauw: de kortste dag is al bijna aangebroken. Maar als het om mensen gaat? Een man denkt aan zijn zieke broer. Een doodziek mens blijft soms vechten om te leven, en dat gevecht — ook wanneer het al bijna verloren is — kan een waardig antwoord zijn, soms passender bij deze mens dan berusting.
Toch hoop ik voor een mens die gaat sterven op enige vrede, en dan geen resignatie maar een op-zich-nemen van zijn sterfelijkheid. Zonder illusies op hoogst persoonlijke terugkeer. Wel met een belofte van transformatie van elk leven.
In een andere impressie wordt verwezen naar woorden uit Genesis. Van de evangelist Johannes mag je aannemen dat hij vertrouwd was met die tekst, en vanuit die traditie zelf schreef over het levenseinde van een mens als de weg van het stervende tarwegraan — ‘indien de graankorrel niet in de aarde valt en sterft, blijft zij op zichzelf; maar indien zij sterft, brengt zij veel vrucht voort’ (Johannes 12:24).
Ik voel wel voor het voorstel van de schrijfster die de volgorde van de strofen drie en vier om wil draaien. Te eindigen met de derde tanka. ‘Met iets van ingehouden adem’: vandaag. Ik lees het als een doorbreking van de gedachte van de eeuwige wederkeer. Ik vermoed een belofte van een bestemming, niet in een historisch anno ‘zoveelduizendenzoveel’, maar in het heden. Of beter gezegd: die bestemming, dát is het heden, ‘zuiver heden’ (Buber).
Een onderbreking tussen verleden en toekomst, waarin de ene mens de ander herkent. Dat laatste werd in deze suite niet met zoveel woorden gezegd. Toch bleken de woorden een uitnodiging — tot communicatie.

 

Terugblikken

Karel Bosman: De tankasuite ‘Met iets ervan’ geeft de thematiek aan, de verwoording vormt de toonzetting. Velen reageerden op je uitnodiging met impressies en beschouwingen. Jij bood dit unieke geheel vervolgens aan als ‘een meerstemmige tekstcompositie’. Inderdaad. Het is, bezien vanuit de perceptieleer (hoe teksten ervaren worden), een opmerkelijk document geworden, een samenspel waarmee mensen zich in hun persoonlijke meningen, opvattingen en ervaringen laten zien. En hoe op die wijze van een bijzondere uitwisseling sprake is, samenkomend in: (ons) leven & sterven. Trouwens, jouw beschouwing vond ik indrukwekkend. En nog mijn deelneming met het overlijden van je broer Gerard. Hanneke Meulink-Korf (het internet vertelt over haar) vatte het geheel kernachtig samen in: een uitnodiging — tot communicatie.

Nicole Van Overstraeten: ik denk dat vele auteurs zichzelf hebben (terug)gevonden in je tankasuite, dat ze zeer diep zijn gegaan in hun beschouwingen, dat ze vorm hebben kunnen geven aan hun gedachten en gevoelens, aan hun herinneringen en ervaringen. daarom was (is) deze opdracht zo mooi: met je gedichten als uitgangspunt worden vele mensen er toe aangezet te reflecteren naar wat alomtegenwoordig is: het gegeven dat niets blijvend is, alles verandert voortdurend en die verandering maakt deel uit van de levenscyclus.
impressies en beschouwingen als vormen van meditatie zijn zinvol, omdat we dan even ’the run for the game’ kunnen stopzetten en nadenken over wat werkelijk is: de natuur, het leven, het sterven & de dood en wij daar ergens tussenin …

Peter van Beek: Een impressie eindigt met: Vooruitzien. Niet als een (impliciete) imperatief maar als een uitdaging. Dit werkwoord is voor mij het kernbegrip in wat genoemd wordt: de tekstcompositie. Want in het spanningsveld ‘leven & sterven’ dient gewerkt te worden — fysiek, mentaal, emotioneel, in jezelf, met elkaar, intermenselijk en ook maatschappelijk. Er dient ondanks alles — dankzij alles, vooruitgekeken te worden. Niet louter terugzien of afwachten. De hand aan de ploeg; met het oog op morgen.
Dit krachtige, durvende, inspirerende grondgeluid — vooruitzien — klinkt door in de suite en in bijna alle toegevoegde teksten. Juist ja, dacht ik: daar gaat het dus om. Vervolgens ging ik ermee aan de slag, samen met mijn vrouw. Wij leven van tijd tot tijd nogal in onmin, komen er tot nu toe steeds uit; maar vragen ons af hoe dat zit. En deden een ontdekking. In een impressie valt te lezen: ‘Ik woon tussen de bomen en ken hun gedaantewisseling.’ Het najaar geeft bomen een gedaantewisseling. Ik ben een herfstman, in hart en nieren; en ook tot andermans verdriet, weet ik nu.

Miranda van Oudshoorn: Na toezending van de tankasuite met de impressies en beschouwingen, hadden we email- en skype-contact. Dit alles bracht in mijn leven een onvoorziene wende aan. Ik wil er jou en de respondenten, wat een prachtige groep, iets over vertellen.
Ik leef al jaren afgewend; zie elke maand ‘mijn’ psychiater omdat ik ‘in een staat van suïcidaliteit’ leef. Bij toeval kwam ik in contact met haiku. De tanka spreekt me erg aan. Zo leerde ik jou kennen, daarna het NeTaGe. Dan vraag je mij om een impressie over de tankasuite ‘Met iets ervan’. Die stuur ik je. En die wordt geplaatst in een breed scala, een spectrum van impressies en beschouwingen.
En ineens voelde ik mij binnen al die teksten thuis bij een aantal mensen, auteurs, maar voor mij vooral mensen van vlees en bloed die elkaar vinden in die poëzie en die elkaar iets te zeggen hebben. Zoals ook ik, besefte ik. Dát moment.
Ik leefde in een staat van suïcidaliteit, was met de dood bezig die mijn leven zou beëindigen. Ik was niet bezig met sterven. Mijn psychiater zegt me nu dat ik niet gehoord heb dat hij het daarover wilde hebben. Jij maakte mij duidelijk dat ik dat pas begreep doordat ik mij in een groep mensen thuis voelde. De suïcideneiging is het gevoel nergens en bij niemand te horen, nergens een thuis-gevoel te hebben.
Jij zegt dat er in je besef van je eigen sterfelijkheid ruimte komt om het sterven en de dood van een ander een plaats te geven. Ik wilde, is me duidelijk geworden, mijn eigen sterfelijkheid ontlopen door er direct de dood — het definitieve — voor in de plaats te stellen. Jij hebt mij dit aangereikt, ook door de tekst van Hanneke Meulink-Korf dat de graankorrel eerst dient te sterven om vrucht voort te kunnen brengen. Dat doe ik nu: steeds weer sterven, niet om dood te zijn/blijven maar om dán weer te kunnen leven, om ‘vruchtbaar’ te gaan leven; zoals nu door deze tekst te schrijven aan/voor jou en de/je respondenten, aan ónze respondentengroep. Daarom, vraag me van tijd tot tijd om een impressie; mits samen met anderen.

Bep Grootendorst: ‘Met iets ervan.’ De titel klinkt vaag, maar is voorzichtig zoekend. Bijna zo vaag en zoekend als het moderne ietsisme, dat velen aanvoelen en toch niet kunnen be- of omvatten. Vier herfst-tanka’s die ieder op zich iets moois van een rijk en voltooid leven uitstralen. Is er in tanka 2 sprake van somberheid en verval, in tanka 3 begint het licht te gloren, totdat in tanka 4 de takken volkomen kalen en de tijd stilt. En stilt tot tevredenheid, dunkt me, een je erbij neer leggen. Dat blijkt ook uit de impressies en beschouwingen die onderling behoorlijk verschillen, maar in grote lijnen in de tankasuite toch iets zien en ervaren van het eigen stervensproces of dat van overledenen die hen zeer na stonden.
Hoe vreemd het misschien ook klinkt, uit de diverse gedachtegangen komt e.e.a. enerzijds over als aangrijpend maar tevens als iets kalms, iets goeds. Het moet de auteur vreemd te moede zijn dit alles te lezen, deels mogelijk verwacht óf juist helemaal niet. Zijn suite slaat aan, raakt mensen, blijkt over te komen en eerdere, soms diep weggeborgen belevingen op te roepen, maar eveneens te leiden tot nieuwe gedachten en overwegingen. Tot een vorm van vrede misschien. Troost zelfs! Per slot mogen wij de bladeren zijn die gaan vallen, maar de bomen zullen blijven en weer opnieuw uitlopen. Lees en laat je gedachten hierover gaan.

Age Hooghuysen: Kom op — reageren, besloot ik. De tankasuite met een lange reeks aan impressies en beschouwingen. Vraagt de suite daarom? En zo ja, is het niet wat veel allemaal? Eerst dacht ik van wel. En wat gaf de draai? Het heldere, schitterende gedicht van Paul Mercken. Het gedicht houdt zich bezig met de suite en de impressies, loopt er ook gemakkelijk van weg, heeft er, blijkt, ook een eigen idee over en keert er dan, en dat bijna wonderlijk eenvoudig, weer naar terug.
Ja, toen ben ik de suite en de teksten opnieuw gaan lezen en bemerkte dat dat in de teksten bijna steeds zó gebeurt. Dus 3x een groot uitroepteken — !!! Het gedicht van Paul Mercken geeft mij een concept voor lezen en je er dan een mening over vormen: door er zelf onbevangen, losjes een tekst óf een gedicht over te schrijven. Maar doe het maar eens; zo’n gedicht à la Mercken. Ik werk er al een poosje aan!!!

Simon Buschman: Willem Hussem (1900-1974) schreef ooit het pakkende gedicht, ook wel epigram genoemd:

zet het blauw
van de zee
tegen het
blauw van de
hemel veeg
er het wit
van een zeil
in en de
wind steekt op