Erik Heijerman
Goede titels geven net als goede kunstwerken hun geheim niet direct prijs. Langszij de tijd, wat moeten we daarbij denken? Dat is bij deze typische Simon-Buschman-uitdrukking echter een verkeerde vraag. Simon nodigt altijd uit, dus de vraag is niet ‘wat moeten we’ maar ‘wat zouden we bij die titel kunnen denken?’ En zelfs dat is nog te algemeen, want als ik het goed inschat zou ‘wat roept die titel bij jou op?’ volgens Simon nog beter zijn. Toch was dat niet de vraag die resulteerde in bijdragen van 87 mensen uit Simons brede netwerk, opgebouwd in een rijk leven van persoonlijke, pedagogische, therapeutische, coachings- en nog veel meer soorten gesprekken en talloze contacten. Hij vroeg ieder om in te gaan op ‘opgaan in vergetelheid’ — en ‘vanuit en rondom’ deze thematiek een eigen verhaal te schrijven.
Nu hij, de 75 bereikt, zich uit die wereld langzamerhand aan het terugtrekken is om op zijn eigen manier de vergetelheid te zoeken, kwam het bij hem op om het opgaan in vergetelheid tot projectthema te verheffen en dit te plaatsen in het kader van vragen met betrekking tot de betrekkelijkheid en eindigheid van het menselijk bestaan: “Het gaat om het rijke palet aan persoonlijke ervaringen en meningen, om jouw realiteit, mijmeringen, concrete verslagen van een buitengewoon of bemoeilijkt ‘hier-en-nu’, om het uitzien in verlangen naar het transcendente (met ook hereniging met kind of partner); of een vlammend protest tegen dat ‘verweggiestan’”.
Dat initiatief resulteerde in dit boek, de zesde door Simon samengestelde bundel waar door heel veel mensen aan werd meegewerkt (de vorige vijf gingen over vaders, tijdbeleving, schaduwsporen, het magische van ‘vleermuizen’, key-persons). Interessant onderzoeksmateriaal, want Wittgensteins slogan ‘the meaning is in the use’ houdt in dat de betekenis van woorden en begrippen niet van tevoren vastligt maar ontleend wordt aan de manier waarop ze gebruikt worden. Welke betekenissen komen er in deze bundel met betrekking tot ‘opgaan in vergetelheid’ bovendrijven? Het zal niet verbazen dat als 87 mensen hun licht hierover laten schijnen, het van vele zijden belicht wordt. Wat roepen deze woorden zoal aan interpretaties en associaties op!
Daarover nu niet. Ik beperk me tot de min of meer geaccepteerde betekenis van ‘opgaan in vergetelheid’, namelijk: vergeten worden, niet meer herinnerd worden, of toch iets breder: van ‘zijn’ overgaan in ‘er niet meer zijn’ (in beide betekenissen kom je ‘langszij de tijd’ te staan). Waarom is dat een interessant thema? Ik denk omdat vergetelheid iets is wat we niet tot op de bodem kunnen bevatten en begrijpen. En dat komt weer omdat het nadenken over vergetelheid vanuit twee perspectieven kan plaats vinden, en die perspectieven niet zomaar te verenigen zijn. Ik noem ze het subjectieve en het objectieve perspectief, in navolging van de filosoof Thomas Nagel in zijn fascinerende boek The view from nowhere (1986). Om deze perspectieven te introduceren grijp ik terug op een aangrijpend verhaal dat Nagel in zijn boek vertelt.
In de periode dat hij colleges gaf aan Princeton University, verscheen er op een dag in een urinoir binnen de toiletruimte van de filosofische faculteit een grote spin. Wanneer het urinoir niet gebruikt werd, probeerde de spin langs het porselein omhoog te kruipen, maar het lukte door de gladheid nooit om boven te komen, laat staan weg te komen. Regelmatig werd hij door de waterspoeling naar beneden gesleurd, om zijn ontsnappingspogingen dan opnieuw te beginnen. Op de een of andere manier wist de spin te overleven. De zomer ging voorbij, de herfst viel in, en nog steeds probeerde de spin uit het urinoir te ontsnappen. Misschien was dat voor de spin slechts een instinctieve gewoonte, toch zag zijn leven er ellendig en uitputtend uit. Nagel kreeg met de spin te doen, en nam uiteindelijk in de winter het besluit om hem te bevrijden. De spin kroop gewillig op een stukje papier, en werd door Nagel op de tegelvloer neergezet. Daar zat hij dan, maar vertoonde geen blijdschap, verroerde geen spier, ook niet toen Nagel probeerde hem met een handdoek in beweging te krijgen. Twee uur later zat de spin nog op dezelfde plek, bewegingsloos, verlamd. Toen Nagel de volgende dag terug kwam, lag hij daar, dood, met verkreukelde pootjes zoals alleen spinnen dat hebben.
Wat is nu een spin? Objectief gezien is het leven van de spin van generlei waarde, voor hem ontelbaar veel andere spinnen. Toch was Nagel steeds meer geroerd door de pogingen van deze ene spin om te ontsnappen, en uiteindelijk door zijn dood, ook nog eens veroorzaakt door de beste bedoelingen. Nagels subjectieve kijk op het spinnenleven begon het objectieve perspectief te verdringen. Hij raakte steeds meer betrokken bij dit op zich onbetekenende wezen. Bovendien, hoe zou de spin zelf zijn ontsnappingspogingen en bevrijding ervaren hebben? Had hij ook een subjectief perspectief, een kijk van binnenuit op zijn eigen leven? (In een beroemd artikel, ‘Wat is het om een vleermuis te zijn’, gaat Nagel op deze vraag in.) Wel mooi: Nagel redde deze spin door zijn verhaal uit de vergetelheid.
Hoe kijken we naar ons eigen leven? De twee manieren van beschouwen, van buitenaf en van binnenuit, zijn eigen aan ons mensen en ook in deze bundel herkenbaar. In onze tijd dringt het objectieve perspectief zich vanuit verschillende kanten meer en meer aan ons op: evolutionair gezien zijn wij niet meer dan dieren, op kosmische schaal bestaat de mensheid pas enkele seconden, neurowetenschappers vertellen ons dat we ons brein zijn. Deze beschouwingswijzen staan op gespannen voet met de manier waarop we onszelf subjectief begrijpen. We zullen dus wegen moeten zoeken om beide perspectieven met elkaar te verenigen.
Als we voldoende afstand tot onszelf nemen, is onze geboorte niet meer dan blind toeval, ons leven geheel betekenisloos, onze dood volstrekt onbetekenend. Van binnenuit echter lijkt het bijna onvoorstelbaar dat ik nooit geboren zou zijn, heeft mijn leven de grootst mogelijke betekenis, is mijn dood de meest catastrofale gebeurtenis die me kan overkomen. Het objectieve perspectief doorzetten, de vergetelheid accepteren en mezelf zien als een ‘kleine, contingente en buitensporig tijdelijke organische bubbel in de universele soep’ (Nagel), leidt binnen het subjectieve perspectief tot een onacceptabele onverschilligheid met betrekking tot mijn eigen bestaan. Objectief gezien is de wereld heel goed denkbaar zonder mij, maar subjectief gezien is de wereld zonder mij ondenkbaar. De paradox is dat ik moet bestaan om te kunnen denken dat de wereld me niet zou hebben kunnen bevatten! Het punt is dat ik er bén, en dat de wereld ondenkbaar lijkt als ik er niet zou zijn. Opgaan in vergetelheid? Onmogelijk!
Ten aanzien van het thema vergetelheid leveren beide perspectieven een interessant spanningsveld, waarbinnen de bijdragen aan dit boek geplaatst kunnen worden. Objectief gezien zal er aan mijn innerlijk leven een einde komen. Dat is de loop der dingen. In die zin is het niet erg dat ik vergeten word of niet meer besta. Veel problematischer is de vraag of ik mijn dood van binnenuit kan begrijpen. Het is immers moeilijk voor te stellen hoe het voor mij zal zijn om geen gedachten, ervaringen, herinneringen en verwachtingen meer te hebben. Deze staat van vergetelheid, het vooruitzicht dat mij te wachten staat, lijkt (letterlijk) niet denkbaar!
Onze alledaagse levensbeschouwing is voornamelijk subjectief. De meeste van de prachtige en vaak ontroerende verhalen in deze bundel zijn dan ook vanuit dat perspectief geschreven. Ze gaan over vergeten en vergeten worden, over de tijd voor, tijdens en na ons bestaan. Maar ook over mensen die we niet willen of kunnen vergeten. Die worden, net als Nagels spin, door de vertelling aan de vergetelheid ontrukt. Voor even, langszij de tijd.