Cesare Pavese, 1908-1950. Iedere maandagmorgen scanderen schoolkinderen zijn voornaam, achternaam, geboortejaar en sterfjaar. “Leer vooral goed schrijven. Cesare Pavese zal trots op je zijn. Ons dorp is trots op hem.” Santo Stefano Belbo, ruim vierduizend inwoners, met zijn geboortehuis en het plaatselijke museum.
De afgelopen decennia heeft zijn mythevorming een vaste bedding gekregen, uitmondend ‘in zijn zee van zelfmoord’ op het toppunt van zijn schrijverschap: de toekenning van de Premio Stregia (1950), de hoogste literaire onderscheiding in Italië. Hij werkte er zelf ook hard aan mee om van ‘zijn leven als ambacht’ een kunstwerk te maken dat op de Olympus, de godenberg, een ereplaats zou krijgen; dat terecht zou verdienen. Ik ben al tientallen jaren een hartstochtelijk lezer van alles wat hij schreef en waarover hij delibereerde. En vormde aldus mijn mening.
Door de eeuwen heen
eigent deze rivier zich
een lange weg naar zee toe;
en hoe anders steeds
de lichtval op het water,
de uiterwaarden bij herfst.
De laatste tijd lijkt in deze welbekende rivierenloop een stroomverlegging plaats te vinden, met name door de persoon Bianca Garufi (1918-2006), haar literair werk en in het bijzonder de spiegeltekst met Pavese: ‘Het grote vuur’. Dit werk is onlangs, begin 2012, in Nederland uitgebracht. Niet bij De Bezige Bij die het vertaalfonds beheert maar bij de jonge, nog kleine maar energieke uitgeverij Karaat. Het is daarbij voorzien van een werkelijk schitterend nawoord van de beide vertalers die ieder om-en-om een hoofdstuk vertaalden zoals ook ‘Het grote vuur’ ooit ontstond.
Garufi werkte als redacteur ruim een jaar samen met Pavese bij uitgeverij Einaudi in de vestiging te Rome. Zij kregen een passionele relatie en bleven elkaar daarna jarenlang schrijven (hun correspondentie is onlangs ontsloten). Pavese droeg zijn ‘Gesprekken met Leucó’ aan haar op en beschouwde de zesentwintig dialogen als zijn lievelingsboek. Garufi bemoedigde hem intussen om toch vooral ‘zijn eigen gedichten’ te schrijven, bleek zijn muze in de dichtbundel ‘De aarde en de dood’.
Hij ziet de heuvels
rond haar dorp, geboortegrond
vanwaar zij verstoten werd;
in die doem klinkt nu
haar stem, haar geschiedenis;
als uit een ander leven.
Algemeen wordt erkend dat sinds dat Garufi-moment zijn poëzie minder objectief, beeldrijker, gedurfder, vooral lyrischer werd. Melodieus. Prachtig van taalgebruik. Samen schreven zij vervolgens ‘Het grote vuur’. Als Pavese op 26 augustus 1950 zelfmoord pleegt, ligt ‘Dialoghi con Leucó’ op zijn nachtkastje — met als laatste verzoek (aan haar?): ‘Klets maar niet te veel’ of nog directer: ‘Roddel vooral niet.’
Pavese vreesde de psychoanalyse, zette zich er fel tegen af omdat hij ervan overtuigd was dat dit zielenkijken zijn creativiteit, dichter- en schrijverschap nadelig zou beïnvloeden; dat hij tot een collectief maar vlak kunstenaarschap zou terugvallen. Hij koos liever voor zijn eigen ‘afgeslotenheid’.
De gekooide vink
zingt zijn coloraturen
— nu, hier — op een binnenplaats;
intussen hipt-ie
in het rond, tussen tralies;
tja, dat bakje met zangzaad.
Met verve én helder beweerde Garufi het tegendeel. Zij werd een autoriteit binnen de Jungiaanse analytische psychologie, zowel als wetenschapper, bestuurder, auteur als praktiserend psychoanalytica; en bleek hiernaast literair begaafd. Die kant in haar werd gewekt door Pavese. Garufi stelde zich er van harte voor open.
Gezegd wordt dat Pavese haar ten huwelijk vroeg. In hun passionele verhouding moet dit een godenzonde zijn geweest. Zij waren immers allereerst lotsverbonden: Pavese in zijn suïcidedrang, Garufi in haar bindingsangsten. Die wisselwerking maakte hen tot lotgenoten, zielsverwanten; met alle tragiek ervan. Misschien heeft Pavese Garufi daarom gevraagd om ‘het er niet meer over te hebben’; een eenregelig testament waar een nogal pathetische, algemene oproep aan vooraf ging: “Ik vergeef iedereen en ik vraag iedereen vergiffenis. Akkoord?” Niet dus!
Voorgoed afwezig,
hij blijft na in zijn zwijgen,
tussen ons, alleen — en kijkt.
Zijn dood: vroeg, op tijd?
Het pad rond de rivierbocht
met uitzicht op de rotsen.
Vorige reflectie: Tankalyriek volgende vertelling: Het grote vuur – 2