‘Het grote vuur’ toont aan dat het hoogtepunt van ieders literaire begaafdheid bestaat bij de gratie van hun ‘medeauteurschap’, ondanks het onvergetelijke ‘De maan en het vuur’ (het vuur!) van Pavese en ‘Het fossiel’ van Garufi.
Het gaat om een opmerkelijke, zelfs unieke overeenkomst: om de taal van het zwijgen, niet als een oppervlakkige vorm van verzwijgen maar om het grootse en monumentale zwijgen als levenskunst, ongeacht hoe dit vorm krijgt of ervaren wordt. Voor mij blijven Pavese en Garufi in ‘Het grote vuur’ door hun onopgesmukte, existentiële dialoog, door hun tweespraak als in een monoloog, as ever met elkaar verbonden.
Pavese oefende in dialogen binnen Griekse mythen en sagen, ter voorbereiding op hét gesprek met Garufi. Garufi vroeg Pavese om waarachtige verdieping die nodig was: daadwerkelijk en onvoorwaardelijk het literaire gesprek met elkaar aangaan. Én kon ‘het’ gebeuren: hun spiegelgesprek, hun ‘Het grote vuur’. Het vond plaats.
Tussen de rotsen
woedt de zee en schuimt terug,
van ver stuwen golven op;
soms, nooit voorspelbaar,
een moment dat stilte vangt
— er is; en wordt weggevaagd.
Pavese handelt vervolgens onbewust, evident destructief door haar ten huwelijk te vragen: niet als een aanzoek maar als een machtswoord, zoals eerder, ook later, bij andere vrouwen. Hiermee werd hun literaire betovering — samen werken aan een tekst — doorbroken; en bleef het bij dit ene hoogtepunt: ‘Het grote vuur.’
Het had op allerlei manieren een vervolg kunnen krijgen. Het kwam er echter niet van. Was Pavese maar eerder in psychoanalyse/psychotherapie gegaan, ook om zijn suïcidedrang te doorgronden. Er is daarom sprake van het tragisch ontbrokene in de YinYang Garufi-Pavese. Immers, Garufi zou bij Pavese haar bindingsangsten hebben kunnen onderzoeken, zelfs opheffen: ze hadden er voor elkaar kunnen zijn.
Die kleurvormen mos
in het stenige landschap,
op scheefgetrokken dennen;
hitte, verzengend,
de koelte van de morgens;
twee gedaanten aan het raam.
Zijn vraag ‘Roddel vooral niet’ heeft in mijn beleving alles van milde ironie, een laatste knipoog. Geen dramatiek maar een laatste blik van verstandhouding. Maar hoe anders ligt het in de slotalinea waar hij als Giovanni in ‘Het grote vuur’ eindigt met: ‘Voorzichtig ging ik naar buiten en keek naar de sterren. Ik wilde rennen, tot aan de zee.’
Garufi laat in het voorafgaand hoofdstuk Silvia ten slotte zeggen: ‘Het was een koud onthaal. Ik zei dat ik niet mee zou eten en ging meteen naar bed.’
In het najaar van 1949 rondt Pavese zijn laatste roman af: ‘De maan en het vuur.’ Hoe met zoveel zeggingskracht over armoede en ontworteling maar ook over wat alles overstijgt gesproken kan worden: leven is zwijgen, zwijgen tot in de dood.
Uit de zee, bij nacht,
drijven — onafwendbaar, kalm —
mistvelden op de kust af;
wat er aan licht blijft
wordt grijs, diffuus. Het strand krijgt
het trieste bleek van de dood.
Vorige reflectie: Het grote vuur – 1 volgende vertelling: Het grote vuur – 3