Kind van de rivier

Na een maandenlange en nogal ingewikkelde verbouwing, rietdakbedekking, schilderwerk en tuinaanleg betrekken Nora en haar ouders het dijkhuis. Het heeft jarenlang leeg gestaan, in de dakgoten groeide het onkruid hoog en onder diezelfde dakgoten vlogen zwaluwen hun nesten in en uit, de tuin was – hoewel prachtig – grandioos verwilderd. Nogal wat ruiten waren stuk en vol met spinnenwebben – menigeen nogal stoffig – die meegaven met de wind en glinsterden na een regenbui. Steeds weer klonk merelgezang.

Toch, vanaf het eerste moment dat zij deze plek en het huis zagen, waren ze er weg van. Naar bleek, ieder met een eigen voornaamste reden. Haar moeder zag vooral een kruidentuin met prieel voor zich, haar vader raakte – hoe weinig hij ook zegt – niet uitgepraat over het uitzicht, de rivier, de langsvarende schepen met zand of olie. En Nora zag het als een thuiskomplek na urenlange dijkwandelingen, ook de achterliggende polder in.

Zij bleef enig kind. Na haar kwam er een miskraam en weer jaren later een meisje – Vera – dat slechts enkele weken leefde. Haar moeder, zwakke gezondheid, kwam haar verdriet – dat zij nauwelijks met een ander kon delen – niet meer te boven en zonk uit het leven weg. Haar laatste weken bijna uitsluitend met gesloten ogen. Nora was toen achttien.

Nora verzorgde die tijd haar moeder liefdevol, deed al lange tijd het huishouden, kan heerlijk koken en gaf sinds haar moeders overlijden veel aandacht aan haar vader die tot zijn dood erg teruggetrokken leefde, veel las, tuinierde, de kruidentuin onderhield ‘totdat’, op de rivieroever zat, daar zijn pijpje rookte; en af en toe in zijn eentje niet te lang wandelde.

En, sinds jaren correspondeerde hij met Nederlanders die in een buitenlandse gevangenis verblijven. De organisatie die dit regelt was erg ingenomen met hem. Hij vond steeds de juiste toon in kalme en begripvolle verwoordingen en drong zich nergens op; integendeel, hij wist zichzelf op heel natuurlijke wijze in de zijlijn te houden. Het ging hem immers om de gevangene die vooral het marginale van een verblijf in ‘een cel elders’ ervaart.

De wilde ganzen
laten, hoog aan de hemel,
ons hun stilte na;
wij volgen hun V’s, zwijgend –
zien ze ginds stippen worden.

~ ~ ~

Nora neemt deel aan een leesgroep die zowel proza als poëzie bespreekt. Zij is in de plaatselijke boekhandel vrijwilligster ‘wanneer er iets te doen valt’, zoals zij dat noemt. Tijdens een bundelpresentatie ontmoet zij Daan, een bootsman. Liefde op het eerste gezicht. Na hun huwelijk trekt hij bij haar in. Het lijken gelukkige jaren, er komen geen kinderen. Zij hadden graag anders gewild; overwogen enige tijd een pleegkind te nemen. Daan, steeds weer langere periodes van huis, liet de beslissing weliswaar aan Nora, maar die was intussen voor zichzelf al tot een nee gekomen, louter gevoelsmatig. Of misschien: zij wilde geen vervangkind voor haar zusje. Nora bezoekt elke zondagmorgen vroeg het familiegraf van haar moeder en Vera; soms met Daan die dat echter niet zo passend vindt.

Intussen, niemand, ook Daan niet, ziet hoe ‘terzijde’ Nora leeft, misschien zich ook zo voelt. Zeker, zij heeft ook nog een deeltijdbaan als verpleegkundige, doet getrouw de nodige vakstudies en tot ieders verrassing: zij begon in Leiden een basiscursus Japans. Er ontstaat vriendschap met de docente, Aimeka, zo’n tien jaar ouder. Ze zien elkaar naast de colleges niet zo vaak, schrijven elkaar om en om brieven.

~ ~ ~

Daan ziet bij toeval een gedicht – een schrijfsel, zegt hij – op haar werktafel liggen wanneer zij in de gang aan de telefoon is. Hij leest het een paar keer, maar kan er erg weinig mee; legt het terug. Dit is in het geheel zijn wereld niet:

Ik voel me vervuld
van leegte – het mooiste leeft
buiten mij – maar toch:
bij maanlicht schrijf ik verzen,
lees ze ‘s morgens mezelf voor.

Maanden later komt hij er op terug. Ze gaan er echter amper op in; weten eigenlijk ook niet hóe. Hij begrijpt echt niet wat zij zeggen wil en knikt maar wat. Dit is een half jaar voordat hij door een ernstig bedrijfsongeval in de haven overlijdt. Een rijdende container kantelde – volstrekt onverwacht. Daan zag het gevaarte weliswaar op zich aankomen, wilde wegspringen maar kwam klem te zitten.

Tot haar verbazing, zelfs verlegenheid krijgt zij een erfenis – Daan sprak er nooit over: zijn vader was, bleek toen, nogal vermogend maar liet er nauwelijks iets van merken; Daan evenmin, bijna integendeel. Hiermee hoeft zij niet meer te werken, kan nu Japanologie gaan studeren, de taal en de literair-culturele kant. Zij maakt ook meer en meer lange wandelingen langs de rivier, diep polderinwaarts, vaak ’s nachts. En schrijft tanka’s zoals:

Vroeg in de herfst al
nadert een loodgrijze lucht ―
na het sneeuwen straks
zal het maanlicht het duister
zoveel milder doen lijken.

~ ~ ~

Op den duur wil zij weer een paar uur per week verpleegkundig werk gaan doen. ‘Alleen naar het dorp om boodschappen te doen, is erg weinig,’ licht zij toe. Nora is welkom. Zij meldt zich ook bij het kerkkoor, doet aan pasteltekenen en bereist Japan, met haar hartsvriendin Aimeka (geliefde dochter) die daar dan haar beide broers bezoekt. Zij kan zich verstaanbaar maken, vooral met de jongste broer die haiku’s schrijft. Zij corresponderen sindsdien en sturen elkaar foto’s en verzen. Intussen overreedt Aimeka haar om een bundel met vijftien tanka’s samen te stellen; verzorgt die uitgave; kalligrafeert het voorwoord. Nora zegt het gevoel te hebben dat dit alles haar overkomt: of het bijna buiten haarzelf gebeurt, in een onvoorzien en ongevraagd ergens.

In een van de recensies – bijna alle positief en vooral bemoedigend – wordt Nora ‘kind van de rivier’ genoemd, de titel van de bundel. Het is een van de eerste tanka-uitgaven. Wat erin treft is ‘haar natuurlijke én lenige dichtvorm: de woorden meanderen tot een geheel in vijf regels met doorgaans 5-7-5-7-7 lettergrepen, ook klankeenheden genoemd; de taal bewéégt zoals in de klassieke, van oorsprong Japanse verzen; haar taal leeft, zingt – in al zijn eenvoud maar ook weemoed.’

De bundel is in korte tijd uitverkocht. Zij wordt gevraagd op poëzieavonden te komen voorlezen, doet dat één keer en zegt daarna op elke volgende vraag – hoe voorzichtig maar welgemeend ook gesteld – met een zekere gêne maar toch: nee. Nora durft ook geen herdruk aan; licht dat niet toe, is er wel beslist in.

De kalme stroming
deint richting zee, de rivier
volgt de meanders;
het gesputter, stroomopwaarts,
van bootjes langs de oevers.

~ ~ ~

Naar achteraf begrepen wordt, ging zij die morgen vroeg uit roeien. Zij is teruggevonden met een touw om haar rechteronderbeen, waaraan een basaltblok.

Op haar schrijftafel lag een korte afscheidsbrief. Zij bedankt iedereen van harte maar in het algemeen, niemand in het bijzonder, ook Aimeka niet. En zegt wel iets over haar gedichten en de bundel: ‘… omdat de tanka’s mij toch vreemd gebleven zijn. …’. Een verstilde brief. Nora stuurde die eveneens, ingekort, naar de jongste broer van Aimeka.

Kunnen zeevogels
– levend aan de schuimranden
van strandgetijden –
de diepte van een oceaan
bevatten? En, wat dat me zegt …

Ono no Komachi, 834-880

 

Resonantie – Stil verdriet
Erik Heijerman

Aanvankelijk lijkt de voorgaande tanbun net zo te verlopen als zoveel verhalen over overleden mensen. Meestal zit er een zekere logica in die verhalen, want wie iemands leven – of dat van zichzelf – beschrijft, zal daar graag een coherent verhaal van maken, zodat dat leven min of meer een begrijpelijk geheel wordt. Vaak speelt iemands karakter daarbij een rol. Als we weten dat iemand een onrustige aard of wispelturig karakter had, kunnen we begrijpen dat hij vaak is verhuisd of van baan of partner wisselde.

Zo wordt iemands leven door het verhaal erover tot een samenhangend geheel gesmeed, waarbij wat er in dat leven gebeurde past bij hoe iemand was. Maar om iets zinnigs te kunnen zeggen over wat er in iemands leven gebeurde, moeten we wel iets over de persoonlijkheid of het karakter van de betrokkene weten.

Juist dit laatste ontbreekt in het verhaal over Nora. Over haar jeugd weten we niets, slechts dat ze enig kind is en na de dood van haar moeder voor haar in zichzelf teruggetrokken vader zorgt. Ze is wel tot liefde in staat en trouwt bootsman Daan. Op dit punt in het verhaal komt de enige mededeling over wat er zich in de geest van Nora afspeelde.

De verteller weet dat niemand, zelfs haar man niet, ziet hoe ‘terzijde’ Nora zich voelt. Ik vat dit zo op dat Nora zich niet betrokken voelt bij de wereld om haar heen, ze staat letterlijk ter zijde, aan de kant, ondanks dat ze verpleegkundige is, vakstudies doet, zowaar een cursus Japans volgt.

Heeft het ‘terzijde’ iets met haar seksuele geaardheid te makend, getuige de innige vriendschap die ze met haar docente Aimeka aangaat? Is het niet kunnen uiten van haar homo- of biseksuele geaardheid de oorzaak van het feit dat ze zich terzijde weet? Dat lijkt niet zo aannemelijk, aangezien beiden elkaar om en om als hartsvriendinnen brieven schrijven, en Aimeka later in het verhaal reisgenote in Japan is, ook voor familiebezoek.

Er is een andere mogelijke oorzaak van dat gevoel ‘terzijde’ te staan: het feit dat er een dichteres in haar schuilt. Ze dichtte al tijdens haar huwelijk, vermoedelijk heimelijk; maar hoe dan ook, haar man had er niets mee, en dat liet haar alleen met haar poëtische wereld.

Later komt er iets meer ruimte, Aimeka zorgt voor de uitgave van een bundel tanka’s, en het ‘kind van de rivier’ wordt geprezen vanwege haar lenige dichtvorm en zingende taal. Maar ze treedt er niet graag mee naar buiten, leest slechts een enkele keer voor en durft geen herdruk aan. Ze staat liever terzijde. En dan, totaal onverwacht: zelfs zó terzijde, dat ze besluit uit het leven te stappen. Wat bracht haar tot deze daad?

Er wordt ons geen enkel kijkje gegund in haar innerlijk, de beschreven gebeurtenissen in haar leven geven ons geen aanleiding ook maar iets te vermoeden van de komst van deze wanhoopsdaad – als het dat al was; ook de afscheidsbrief geeft geen uitsluitsel.

Misschien hebben we iets aan de beroemde woorden van Albert Camus (1913-1960)*:

‘Er bestaat maar één enkel ernstig filosofisch probleem: de zelfmoord. Oordelen of het leven wel of niet de moeite waard is geleefd te worden is antwoord geven op de fundamentele vraag van de filosofie. (…) Men heeft de zelfmoord altijd slechts als een sociaal verschijnsel behandeld.

Hier daarentegen, gaat het er in de eerste plaats om te vragen naar het verband tussen het individuele denken en de zelfmoord. Een dergelijke daad bereidt zichzelf voor in de stilte van het hart evenals een groot werk. De mens zelf weet het niet. Op zekere avond schiet hij of springt zij in het water.’

Maar helaas, we kennen het ‘individuele denken’ van Nora niet en weten ook niet of zij zelf wist wat er zich in haar hart afspeelde. Maar blijkbaar was het leven voor haar niet meer de moeite waard geleefd te worden.

Emmanuel Levinas (1906-1995) heeft beschreven hoe de dingen hun vorm kunnen verliezen en de mensen hun gezicht; hoe de werkelijkheid nietszeggend, anoniem en bedreigend kan worden en dan slechts bestaat op de manier van de uitdrukking ‘il y a’ (er is …). Wie de wereld zo ervaart heeft geen kader meer dat een zinvol levensverband biedt. Wij, die Nora niet kennen, kunnen slechts met verbijstering kennis nemen van haar zelfdoding. Haar tranen waren geheim, wij hebben geen weet van het stil verdriet in haar hart.**

* Albert Camus, De mythe van Sisyfus, Amsterdam 1962, 9-11.

** De voorgaande passage is geïnspireerd door de ‘Mystieke tijdrede’ van Johan Goud in Trouw 3-4-1999.

 
 

Vorige tanhaibun: Deze wintermaan          Volgende tanhaibun: Haar euvele moed